Μεταφράζουμε το προοίμιο της Οδύσσειας – μέρος 1/4 (α 1-2)

Το α΄προοίμιο της Οδύσσειας (α 1-10) αποκαλείται και “προοίμιο του ποιητή”: είναι εκεί όπου ο ποιητής ζητά από τη μούσα να του πει τη συγκεκριμένη ιστορία που θα αφηγηθεί ο ίδιος στο κοινό του. Το προοίμιο “του ποιητή” αποτελείται από δύο διακριτά μέρη:

• το πρώτο μέρος (α 1-5) εκθέτει κάποια βασικά στοιχεία του έπους, ενώ
• το δεύτερο μέρος (α 6-10) εστιάζει σε κάποιο επεισόδιο που συνέβη σε μία απροσδιόριστη στιγμή κατά την εξέλιξη της ιστορίας. Ο ποιητής κλείνει το προοίμιο καλώντας τη μούσα να ξεκινήσει την αφήγηση (εἰπὲ καὶ ἡμῖν) από κάποιο σημείο (ἁμόθεν), απ’ όπου προτιμά εκείνη.

Εδώ μεταφράζουμε τους πρώτους δύο στίχους (α 1-2) από το πρώτο μέρος του α΄ προοιμίου.

Αρχική προσέγγιση: Οι πρώτες λέξεις ενός έπους.

Οι δύο πρώτοι στίχοι της Οδύσσειας αποτελούνται από τρεις προτάσεις. Σύνολο λέξεων: δέκα τέσσερεις (14).

Ήδη, αναγνωρίζουμε τουλάχιστον πέντε λέξεις που χρησιμοποιούμε αυτούσιες -ή σχεδόν αυτούσιες- ακόμη και σήμερα. Παρουσιάζονται με το κόκκινο χρώμα.

Με λίγες απλές εξηγήσεις μπορούμε εύκολα να αναγνωρίσουμε (και να θυμόμαστε) κάποιες ακόμη ομηρικές λέξεις που κρύβονται συχνά μέσα στα λόγια μας με λίγο διαφορετική μορφή.

• Με πράσινο χρώμα επισημαίνονται οι πιο “κοντινές” στον καθημερινό μας λόγο ή σε στοιχεία της ελληνικής παράδοσης, ενώ
• με βιολετί χρώμα κάποιες που φαίνονται πιο άγνωστες αλλά τελικά υπάρχουν και αυτές, κάπως πιο “κρυμμένες”, μέσα στη γλώσσα που μιλάμε.

Ας δούμε, λοιπόν, τι κατορθώνει μ’ αυτές τις 14 λέξεις ένας επιδέξιος αφηγητής.

Μεταφράζοντας την Πρώτη Πρόταση

1η πρόταση : ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ – ΣΥΝΤΑΞΗ

ἄνδρα μοι ἔννεπε μοῦσα πολύτροπον

Ξεκινάμε με το ρήμα της πρὠτης πρότασης, ἔννεπε.

Το ρήμα ἐν(ν)έπω είναι ποιητικό και σημαίνει “διηγούμαι, αφηγούμαι, εξιστορώ” αλλά και “ανακοινώνω.” Εδώ το βλέπουμε στο β΄ ενικό πρόσωπο της προστατικής, άρα σημαίνει “διηγήσου, εξιστόρησε”. …….. ετυμ. …………

Την ιστορία θα διηγηθεί η μοῦσα, η θεά που εμπνέει τους τραγουδιστές, τους ποιητές και, αργότερα, τους επιστήμονες. Η μοῦσα εποπτεύει τη Μουσική και όποιος δεν εμπνέεται από την μοῦσαν είναι ἄμουσος. _ Ιστορική λεπτομέρεια : Αυτό, που σήμερα αποκαλούμε Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, στον καιρό της ονομαζόταν Μουσεῖον – εκεί όπου εργάζονταν γραμματικοί κι αντιγραφείς στην υπηρεσία των μουσάων (= μουσῶν), βοηθώντας έτσι να φτάσουν τα ομηρικά ποιήματα στα χέρια μας.

Ακροατής της μούσας είναι ο ραψωδός – μιλάει σε πρώτο πρόσωπο για τον εαυτό του με την προσωπική αντωνυμία μοι (σε δοτική πτώση) = σε εμένα. Πες μου.

Ιστόρησέ μου μούσα > αυτή είναι η λεγόμενη επίκληση στη μούσα. Ο ραψωδός επικαλείται τη θεά, δηλώνοντας με τον τρόπο αυτόν ότι η αφήγησή του διαθέτει κύρος. Το κύρος αυτό προκύπτει από το αξίωμα ότι η θεά της επικής ποίησης

1. γνωρίζει όσα έγιναν στο παρελθόν και
2. του δίνει τα μέσα για να εκφράσει αυτές τις δοξασμένες πράξεις του παρελθόντος με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Αυτή είναι η δουλειά της.

Η μούσα καλείται να διηγηθεί σχετικά με έναν ἄνδρα. Στην ομηρική ποίηση, ο ἀνήρ προσδιορίζεται

• ως προς τη φύση του, σε αντίθεση προς τους θεούς (είναι ο ἄνθρωπος, ο θνητός) και προς τα ζώα,
• κατά το γένος, σε αντίθεση με τη γυναίκα,
• κατά την ηλικία, σε αντίθεση με το παιδί (παῖς, νήπιος) ή με τον γέροντα (γέρων),
• κατά την τάξη, είναι ο ελεύθερος άντρας, όχι ο δούλος.

Ως κύριο χαρακτηριστικό του ήρωά του, ο Όμηρος αναφέρει πρώτα πως είναι πολύτροπος. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι το επίθετο πολύτροπος αναφέρεται στην εξυπνάδα και στα τεχνάσματα του ήρωα (κάτι σαν συνώνυμο του πολυμήχανος). Άλλοι θεωρούν ότι σχετίζεται με την ταξιδιάρικη φύση του ἀνδρός, που τράπηκε σε πολλές κατευθύνσεις μέχρι να φτάσει σπίτι του. Η “οικογένεια” της λέξης βασίζεται στο ρήμα τρέπω – όπως λέμε σήμερα “τρέπω σε φυγή,” “προτρέπω κάποιον σε μία ενέργεια,” “ανατράπηκαν τα σχέδιά μας.”.

>> ΣΥΝΤΑΞΗ

Η μούσα (το υποκείμενο) θα αφηγηθεί στον ραψωδό (το έμμεσο αντικείμενο) τα σχετικά με τον ἄνδρα (το άμεσο αντικείμενο), ο οποίος είναι πολύτροπος (επιθετικός προσδιορισμός στον ἄνδρα).

1η πρόταση : ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Με πέντε λέξεις, σε λιγότερο από έναν στίχο, το προοίμιο δίνει κάποια πρώτα βασικά στοιχεία:

• η ιστορία που θα πει διαθέτει το κύρος της θεϊκής αφήγησης.
• Θα είναι η ιστορία ενός άντρα, ενός θνητού: ο Όμηρος δηλώνει ταυτόχρονα το θέμα της ιστορίας και
• τον πρωταγωνιστή της.
• Προκειμένου να εξειδικεύσει την ανωνυμία του πρωταγωνιστή, δίνει ένα χαρακτηριστικό που θεωρεί ότι ξεχωρίζει ειδικά αυτόν τον άντρα: είναι “πολύτροπος” μας λέει ο ποιητής.
• Εισάγει, με άλλα λόγια, τις πρώτες έννοιες των τεχνασμάτων και των ανατροπών που θα παρακολουθήσουμε στη συνέχεια της Οδύσσειας.
• Παράλληλα, με το πρώτο συνθετικό της λέξης, “φουσκώνει” τα πράγματα μιλώντας για πολλούς τρόπους: είναι μια υπόσχεση που δίνει το προοίμιο, ότι το ακροατήριο θα “χορτάσει” πλήθος περιπέτειες.

1η πρόταση : ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Εδώ βλέπουμε τρεις γνωστές μεταφράσεις της Οδύσσειας: οι δύο πρώτες (του Δημήτρη Μαρωνίτη σε πεζό κείμενο και του Ζήσιμου Σίδερη σε ποιητική μορφή) έχουν διδαχθεί ή διδάσκονται σήμερα στην πρώτη γυμνασίου.

Τον άντρα τον πολύτροπο πες μου, θεά __ (Ζ. Σίδερης)

Τον άντρα τον πολύπραγο τραγούδησέ μου, ω Μούσα __ (Α. Εφταλιώτης)

Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις __ (Δ. Ν. Μαρωνίτης)

Και οι τρεις ξεκινούν με τον άντρα, όπως το αρχαίο ποίημα. Στη συνέχεια ο κάθε μεταφραστής επιλέγει τις λέξεις της νέας ελληνικής που αποδίδουν κατά την άποψή του το νόημα, ενώ παράλληλα βοηθούν να ακουστεί καλύτερα η φράση. Η σειρά των λέξεων μέσα στο κείμενο μπορεί επίσης να διαφέρει από μεταφραστή σε μεταφραστή, καθώς ο καθἐνας προσπαθεί να διατηρήσει τις ισορροπίες που απαιτεί η μετάφραση του ομηρικού στίχου.

Μεταφράζοντας τη Δεύτερη Πρόταση

2η πρόταση : ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ – ΣΥΝΤΑΞΗ

ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη

Η δεύτερη πρόταση δίνει περισσότερα στοιχεία γι’ αυτόν τον ἄνδρα. Είναι μία δευτερεύουσα αναφορική πρόταση που εισάγεται με την αντωνυμία ὃς = ο οποίος. Ὅς, ἥ, ὅ (προσοχή, όχι ὅν, με νι, αυτό σημαίνει κάτι άλλο): η αναφορική αντωνυμία στα τρία γένη.

Τι συνέβη με αυτόν τον ἄνδρα; Πλάγχθη, δηλαδή χτυπήθηκε και σπρώχτηκε μακριά. Πλανήθηκε ή περιπλανήθηκε. Είναι ο αόριστος του ρήματος πλάζομαι (στην παθητική φωνή) και συγγενεύει με το ρήμα πλήσσω, αλλιώς πλήττω – επομένως, η λέξη μπορεί να συνδεθεί και με τα πλήγματα που καταφέρνουν τα κύματα της θάλασσας, όπως το θαλασσινό πλαγκτόν (σύγχρονη ορολογία) που περιφέρεται εδώ κι εκεί σπρωγμένο απ’ τα ρεύματα. Οι Συμπληγάδες Πέτρες, αυτές που χτυπούσαν κάθε τόσο μεταξύ τους και τσάκιζαν τα περαστικά πλοία, λέγονται στην Οδύσσεια Πλαγκταί – από το ίδιο αυτό ρήμα. (Εξω-ομηρική μυθολογία: Αξίζει να σημειώσουμε ότι μεταξύ των Αργοναυτών, που πέρασαν με επιτυχία την κακοτοπιά αυτή, ήταν ο πατέρας του Οδυσσέα, Λαέρτης. Μετά το πέρασμα των Αργοναυτών υποτίθεται ότι οι βράχοι αυτοί σταθεροποιήθηκαν σε κάποια θέση.)

Ο ἀνὴρ πλάγχθη μάλα πολλά. Το πολλὰ εδώ χρησιμοποιείται ως επίρρημα: πολύ, θα λέγαμε σήμερα. Μάλα πολλά: άλλο ένα επίρρημα, το μάλα, ενισχύει την έννοια της λέξης που προσδιορίζει. Πάρα πολύ. Συγκριτικός βαθμός του επιρρήματος μάλα είναι το μᾶλλον (το χρησιμοποιούμε σήμερα για να δηλώσουμε ότι κάτι είναι αρκετά πιθανό, περισσότερο από κάποια άλλη εναλλακτική) και υπερθετικός βαθμός το μάλιστα.

>> ΣΥΝΤΑΞΗ

Η αναφορική αντωνυμία είναι το υποκείμενο του ρήματος: ὃς, ο οποίος, ο ἀνήρ. Το ρήμα (πλάγχθη) συνοδεύεται από έναν επιρρηματικό προσδιορισμό (πολλά), ο οποίος με τη σειρά του συνοδεύεται από έναν άλλο επιρρηματικό προσδιορισμό (μάλα) που επιτείνει τη σημασία του.

2η πρόταση : ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Ακούμε, λοιπόν, κάτι ακόμα για τον πρωταγωνιστή, που φαίνεται να ταλαιπωρήθηκε, σπρώχτηκε πέρα, περιπλανήθηκε. Είναι κάτι που μάλλον του συνέβη (έχουμε παθητική φωνή, όχι ενεργητική) και δείχνει την κινητικότητα του ἀνδρός, που βρέθηκε εδώ κι εκεί.

Το ρήμα περιλαμβάνει μόνο την έννοια της περιπλάνησης, χωρίς να υπονοεί αν του συνέβη ταυτόχρονα κάτι καλό ή κακό. Βέβαια, όταν κάποιος “σπρώχνεται μακριά” σημαίνει ότι απομακρύνεται από κάποιον προορισμό – κι αυτό καλό δεν είναι.

Επίσης, για δεύτερη φορά μέσα στο προοίμιο ο Όμηρος “ζεσταίνει” τους ακροατές του για “πολλά” ταξίδια.

>> ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ 1 :

Η φράση πολλὰ πλάγχθη αντιστοιχεί στο επίθετο πολύπλαγκτος = όχι απλά ο πολυταξιδεμένος, αλλά ο πολυπλανεμένος. Όπως και το πολύτροπος, το πολύπλαγκτος είναι ένα σταθερό επίθετο που χαρακτηρίζει τον Οδυσσέα.

2η πρόταση : ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Βλέπουμε πάλι τις επιλογές των μεταφραστών μας: εδώ διαφοροποιούνται περισσότερο. Προσθέτουν κιόλας δικά τους λόγια: το μάλα πολλὰ έγινε στη μία μετάφραση “ως τα πέρατα του κόσμου”, σε άλλη μετάφραση έγινε χρόνια.

Αυτές είναι μερικές από τις λεπτομέρειες που συνεκτιμάμε ώστε να αξιολογήσουμε και να επιλέξουμε, ανάλογα με τα κριτήριά μας, ποια μετάφραση προτιμάμε τελικά.

που χρόνια παράδερνε __ (Ζ. Σίδερης)

που περισσά πλανήθηκε __ (Α. Εφταλιώτης)

που βρέθηκε ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά __ (Δ. Ν. Μαρωνίτης)

Βλέπουμε ότι ο κ. Μαρωνίτης επιμένει και προσπαθεί ακόμη να αποδώσει σφαιρικά τις έννοιες του επιθέτου πολύτροπος. Το ρήμα “γυρνά” εμπεριέχει την αλλαγή διεύθυνσης που υποδηλώνει η τροπή – η γη γυρίζει γύρω από τον εαυτό της. Με αυτή την αλλαγή διεύθυνσης, με το πέρασμα από διάφορα μέρη σχετίζεται, επίσης, η γνωστή νεοελληνική έκφραση (πού να γυρίζεις…). Προσθέτει, μάλιστα, τη φράση “ως τα πέρατα του κόσμου”, η οποία δεν υπάρχει στον ομηρικό στίχο, εντείνοντας έτσι την έννοια της περιπλάνησης.

Μεταφράζοντας την Τρίτη Πρόταση

3η πρόταση : ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ – ΣΥΝΤΑΞΗ

ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε

Η τρίτη και τελευταία πρόταση εισάγεται με τον σύνδεσμο ἐπεί, που μπορεί να είναι είτε χρονικός είτε αιτιολογικός, ανάλογα με το νόημα της πρότασης.

Το ρήμα της πρότασης είναι ἔπερσε, αόριστος του ρήματος πέρθω – που σημαίνει “καταστρέφω, ερημώνω” (για πόλεις και χώρες) και ακόμα “διαρπάζω, λεηλατώ.” Έχουμε υπ’ όψη, πιστεύω, τον Μωάμεθ τον Πορθητή ή, έστω, έχουμε ακούσει για απόρθητα κάστρα.

Ο δικός μας ἀνήρ (ὃς) πόρθησε την ακρόπολη (πτολίεθρον) της Τροίης. Η Τροίη είναι η Τροία, στην ιωνική διάλεκτο που χρησιμοποιούσε κυρίως ο Όμηρος.

Επιπλέον, ήταν ένα ἱερὸν πτολίεθρον, μια ιερή ακρόπολη (με άλλα λόγια, αγαπημένη απ’ τους θεούς) – εκεί όπου συγκεντρώνονταν τα κυριότερα ιερά, το βασιλικό ανάκτορο και οι οικίες άλλων ευγενών, εκεί όπου γίνονταν συνελεύσεις, τελούνταν θυσίες κτλ.

>> ΣΥΝΤΑΞΗ

Υποκείμενο, δράστης, είναι και πάλι ο άντρας (ὃς), ο οποίος ἔπερσε – το ρήμα μας: κατάστρεψε και λεηλάτησε. Αντικείμενο άμεσο του ρήματος είναι το πτολίεθρον, που χαρακτηρίζεται με έναν επιθετικό προσδιορισμό (ἱερόν) και με μία γενική κτητική, Τροίης (σε ποια χώρα ανήκε το πτολίεθρον; στην Τροίην).

3η πρόταση : ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Ακούμε και πάλι κάτι για τον πρωταγωνιστή – για το λίγο απώτερο παρελθόν του, πριν αρχίσει τις περιπλανήσεις του.

• Τίθεται το χωροχρονικό πλαίσιο: δεν ξέρουμε πού περιπλανήθηκε, μαθαίνουμε όμως από πού ξεκίνησε : από την Τροία, μετά την άλωση της πόλης. Όπως και στην Ιλιάδα, το έπος τοποθετεί τον εαυτό του, την ιστορία του, σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο μέσα στον Τρωικό κύκλο. Ο ἀνὴρ είναι νικητής Ἀχαιὸς που επιστρέφει στην πατρίδα του μετά την επιτυχία της Τρωικής εκστρατείας.
• Η εκπόρθηση της Τροίας ήταν ένα κατόρθωμα για τους Ἀχαιοὺς, όμως το κατόρθωμα αυτό ήταν καταστροφικό για τους πολίτες εκείνης της πόλης. Ακόμη περισσότερο, υποψιαζόμαστε ιεροσυλία, που διέπραξαν οι Ἀχαιοὶ ξεπατώνοντας μια ιερή πολιτεία. Οι εξω-ομηρικοί μύθοι παρουσιάζουν αρκετές τέτοιες ιστορίες ὕβριος και παραβίασης ιερών κανόνων.

Θα μπορούσαμε, ίσως, να αναρωτηθούμε ποια είναι η σχέση μεταξύ των περιπλανήσεων του ήρωα και της βίαιης, της ανίερης κατάλυσης μίας Πολιτείας.

Το πολιτικό ζήτημα είναι βασικό θέμα της Οδύσσειας:
το ομηρικό έπος παρουσιάζει το πέρασμα από την καταστροφή & το πλιάτσικο στην εύρυθμη κοινωνική & πολιτειακή ζωή.

Τελική επιτυχία του Οδυσσέα θα είναι να αποκαταστήσει την οικογενειακή του γαλήνη σε μια ειρηνική πατρίδα.

>> ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ 2 :

Στη δεύτερη πρόταση (α 2) βλέπουμε άλλη μία φράση (πτολίεθρον ἔπερσε) που αντιστοιχεί στο επίθετο πτολίπορθος = αυτός που εκπορθεί πόλεις. Είναι και αυτό χαρακτηριστικό επίθετο για τον Οδυσσέα, ο οποίος αναφέρεται με αυτό αρκετές φορές μέσα στην Οδύσσεια.

3η πρόταση : ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Αυτές είναι οι απόψεις των μεταφραστών μας για την τρίτη πρόταση του προοιμίου.

σαν πάτησε της Τροίας τ’ άγιο κάστρο __ (Ζ. Σίδερης)

σαν κούρσεψε της Τροίας το ιερό κάστρο __ (Καζαντζάκης – Κακριδής)

αφού της Τροίας πάτησε το κάστρο το ιερό __ (Δ. Ν. Μαρωνίτης)

Η μεγαλύτερη διαφορά στις τρεις προτάσεις αφορά τη μετάφραση του ρήματος (ἔπερσε).

Ανακεφαλαίωση – Τι λέει ο ποιητής

Με λίγα λόγια, οι δύο πρώτοι στίχοι της Οδύσσειας μας πληροφορούν

• για το κύριο θέμα,
• για τον πρωταγωνιστή του έπους,
• για το πότε και πού συνέβησαν όσα θα ακολουθήσουν.
• Ο πρωταγωνιστής αντιμετωπίζει ένα βασικό πρόβλημα, που είναι ότι περιπλανιέται, μακριά από εκεί που θέλει να φτάσει.
• Ο πρωταγωνιστής έχει κάποια πλεονεκτήματα, που θα τον βοηθήσουν στην πορεία του: είναι εύστροφος και καλός πολεμιστής.
• Τέλος, ένα επιπλέον θέμα / πρόβλημα που εξυπονοεί το προοίμιο είναι η πολιτειακή συγκρότηση.

Το προοίμιο περιέχει επίσης μία αντίφαση: ο πολεμιστής που χάρισε τέτοια νίκη στους Ἀχαιοὺς, παρά την ευστροφία που τον χαρακτηρίζει, αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα αμέσως μετά το μεγάλο του κατόρθωμα.

>> ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ 1+2 : ΑΦ ΗΓΗ ΜΑΤ ΙΚ Η ΤΕΧΝ ΙΚ Η

Η τέχνη του Ομήρου γίνεται φανερή στους δύο πρώτους στίχους όπου ο ποιητής “παίζει” με το όνομα του πρωταγωνιστή, του ἀνδρὸς για τον οποίο μίλησε στην αρχή. Οι φράσεις, με τις οποίες περιγράφει συνοπτικά την πορεία του ήρωα, είναι ένα είδος “μεταγραφής” ορισμένων επιθέτων που χαρακτηρίζουν σταθερά τον ἄνδρα. Ο ἀνὴρ του ομηρικού μύθου είναι…

• πολύτροπος (α 1),
• πολύπλαγκτος (μάλα πολλὰ πλάγχθη, α 1-2),
• πτολίπορθος (ἱερὸν πτολιεθρον ἔπερσε, α 2).

Με την προκάλυψη της ανωνυμίας (μια και δεν έχει ακουστεί ακόμα το όνομά του ήρωα), ο Όμηρος “μεταμφιέζει” κάποια από τα κυριότερα χαρακτηριστικά επίθετα που συνοδεύουν τον Οδυσσέα μέσα στο έπος.

Ο ήρωας της Οδύσσειας θα παραμείνει ανώνυμος σε όλη τη διάρκεια του προοιμίου.

Χωρίς να τον κατονομάζει ξεκάθαρα, ο Όμηρος περιγράφει την ταυτότητα του πρωταγωνιστή με το αρχικό δίστιχο του έπους.

ΑΣΚΗΣΗ : Μετάφραση

Με οδηγό τις παραπάνω εξηγήσεις και την εμπειρία μου στη μετάφραση (λογοτεχνικών) κειμένων, επιχειρώ τη δική μου μετάφραση των στίχων α 1-2 της Οδύσσειας.

Λύση της άσκησης

Τον άντρα ειπέ μου μούσα,

τον πολύτροπο, που

πάρα πολύ

πλανήθηκε, αφού

την ιερή την πόλη πόρθησε της Τροίας

>> ΣΚΕΠΤΙΚΟ :

• Συμφωνώ με τους τρεις μεταφραστές κατά το ότι η πρώτη λέξη του έπους (πέρα από το άρθρο), ἄνδρα, θέλει να ακουστεί δυνατά, κατηγορηματικά, εμφατικά. Πρόκειται για το άμεσο αντικείμενο του ρήματος, το οποίο αποτελεί θέμα ολόκληρου του έπους. Η μοῦσα δεν καλείται να πει κάτι “για” τον ἄνδρα: ο Όμηρος την καλεί να σκιαγραφήσει αυτόν ΤΟΝ ἄνδρα, να του δώσει μορφή και να τον διακοσμήσει με λόγια. Εισάγω το θέμα χωρίς πρόθεση (για).
• Σύμφωνα με τους γλωσσολόγους, το ρήμα ἐνέπω δεν προέρχεται από το εἶπον (=είπα) και τα ἔπεα (=λόγια, έπη), αλλά από κάποια ρίζα *ΣΕΠ- που σημαίνει, και αυτή. “λέω” αλλά παράγει τις λέξεις “θεσπέσιος”, “θέσπις” κ.ά. Άλλωστε, η επική αφήγηση είναι μια ιδιαίτερη μορφή αυτού του πες-πες-πες (σου είπα, μου είπες, τα είπαμε). Αν και μου άρεσε η λύση του κ. Μαρωνίτη (να μου ανιστορήσεις), προς το παρόν προτιμώ τη γενικότερη έννοια (πες), η οποία συνδέεται, από ακουστικής πλευράς, πιο άμεσα με τις έννοιες του έπους και των λέξεων. Δίνω στο ρήμα μια “ρετρό” απόχρωση με τη χρήση ενός γλωσσικού τύπου (εἰπέ) παρμένου από την ελληνική δημοτική και λαϊκή λογοτεχνία των πρόσφατα παρελθόντων αιώνων. Τον χρησιμοποιώ “ποιητικῇ ἀδείᾳ” και θεωρώ ότι είναι κατανοητός από έναν μέσο χρήστη της νεοελληνικής γλώσσας.
• Τη μούσα τη γνωρίζουμε (υποτίθεται). Ως έχει.
• Αντιμετώπισα ένα μικρό δίλημμα σε σχέση με το χαρακτηριστικό επίθετο του Οδυσσέα (πολύτροπον). Η λέξη, ως έχει, δεν χρησιμοποιείται στη νέα ελληνική γλώσσα: ένας φυσικός ομιλητής που δεν έχει ακουστά τον Οδυσσέα θα βρεθεί σε απορία σχετικά με την ακριβή σημασία της. Ο άντρας με τους πολλούς τρόπους, στη δράση και στην ομιλία του ενδεχομένως – όμως αυτή είναι μία αρκετά “στενή” ερμηνεία για όλες τις έννοιες που περικλείει το ομηρικό ποίημα σε αυτή τη λέξη. Αρχικά το επίθετο “πολύστροφος” (κατά το πρότυπο του “εύστροφος”) μου φάνηκε αρκετά εύχρηστο, καθώς η στροφή είναι έννοια πολύ κοντινή στην τροπή, έστω και αν διαφέρουν ετυμολογικά. Τελικά, προτίμησα την αινιγματική λέξη του ομηρικού στίχου για δύο κυρίως λόγους:
  • Η ρίζα του ρήματος (τρέπω) συγγενεύει με λέξεις που έχουν ιδιαίτερη σημασία στην ιστορία του Οδυσσέα. Υπάρχει η τρόπις (= καρίνα) του πλοίου, που τον μεταφέρει πάνω στα κύματα και ορίζει την κατεύθυνση ενός πλεούμενου. Υπάρχουν επίσης οι τροποί, δερμάτινα λουριά με τα οποία οι Αχαιοί πρόσδεναν τα κουπιά στους σκαλμούς όπου γύριζαν κατά την κωπηλασία.
  • Εμπιστεύομαι τον Όμηρο. Θεωρώ ότι, όσο εκτυλίσσεται το έπος, ο ποιητής θα διαφωτίσει καλύτερα, από διάφορες πλευρές, τη σημασία της σημαντικής αυτής λέξης. Περιμένω να ανακαλύψω τι θα πουν οι στίχοι. (Σε ακούμε, Όμηρε.)
• Διατηρώ τη λέξη “πολλά” (επίρρημα) μεταφράζοντάς την με το αντίστοιχο νεοελληνικό επίρρημα “πολύ”. Με τον τρόπο αυτόν διατηρώ την επανάληψη της ποσότητας (πολύ-τροπον) σε ακουστικό επίπεδο, ακολουθώντας την ομηρική τεχνική, όπως αυτή αναδύεται από τους στίχους. (Σπόιλερ: η λέξη επανέρχεται δύο φορές στο επόμενο δίστιχο, α 3-4.)
• Μου άρεσε η λύση “παράδερνε” του κ. Σίδερη, καθώς μεταφέρει την έννοια ότι ο ήρωας σπρώχνεται, χτυπιέται από ‘δώ κι από ‘κεί. Ωστόσο, μιας και προτιμώ για τη μετάφραση να διατηρήσω τις χρονικές / συντακτικές σχέσεις του αρχαίου κειμένου, δεν θα υιοθετήσω τον παρατατικό της μετάφρασής του. Το αρχαίο ρήμα βρίσκεται σε χρόνο αόριστο κι αυτός θα έδινε στο ρήμα τη μορφή “παράδειρε”, η οποία δεν συνηθίζεται στον νεοελληνικό ρέοντα λόγο – αν και τη συνάντησα σε κάποιο σχολικό βοήθημα από το α΄ μισό του 20ου αιώνα. __ Τελικά επέλεξα το ρήμα “πλανήθηκε” που δείχνει εκτροπή από μία πορεία: εκτροπή κυριολεκτική, εννοώντας την απομάκρυνση απ’ την πατρίδα και την περιπλάνηση, αλλά και (σπόιλερ) εκτροπή μεταφορική, καθώς το έπος παρακολουθεί το πέρασμα του ήρωα από διάφορες νοητικές και ψυχολογικές καταστάσεις ώσπου να αποδειχθεί ξανά άξιος για τον θρόνο του στην Ιθάκη.
• Ο σύνδεσμος “αφού” μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο με χρονική έννοια (έφυγα, αφού έκλεισα προσεκτικά την πόρτα) όσο και με αιτιολογική έννοια (φυσικά και θα φύγω, αφού περνάω χάλια) – οπότε, καλύπτει και τις δύο σημασίες που εντοπίσαμε στο αρχαίο κείμενο.
• Εκτός του ότι το ρήμα πορθέω (πορθώ) βρίσκεται ακόμη σε λέξεις που είναι αρκετά κοινές στη νεοελληνική γλώσσα (εκπόρθησε το προπύργιο, απόρθητο κάστρο, Μωάμεθ ο Πορθητής), περιέχει την αρχαία ελληνική ρίζα περ- που παραπέμπει σε πέρασμα ή σε κάτι που διαπερνάμε. Πέρασε πέρα ως πέρα την ιερή ακρόπολη. Μπήκε μέσα, τη διαγούμισε, τη σύλλησε – απ’ άκρη σ’ άκρη.
• Το ουσιαστικό “πτολίεθρον” φαίνεται πως είναι ισοδύναμο με την “πτόλιν” ή “πόλιν” – την πόλη, τόσο ως τόπο συγκέντρωσης κατοίκων όσο και ως πολιτειακή μονάδα, με την αρχαία ελληνική έννοια.

Ποια είναι η δική σου μετάφραση;